Ik twijfel, dus ik besta

Als kind liep ik soms gewoon over straat en dan overkwam me een gevoel, of gedachte. Het was alsof ik mezelf ineens zag lopen van bovenaf: een poppetje in een maquette van een wijk, met daaromheen een stad, een provincie, een land, een wereldbol… “Ben ik eigenlijk wel echt? Misschien ben ik wel een verzinsel van iemand. Een personage in een droom of toneelstuk.” Al mijn zorgen, de keuzes waar ik voor stond en de dagelijkse dingen voelden op zo’n moment even totaal onbelangrijk.

Als je al twijfelt aan je eigen bestaan is het niet gek dat je uiteindelijk op de universiteit terecht komt. Of op een bijeenkomst voor mensen die geloven dat de aarde plat is; dat kan ook. Bij mij ging het net goed. Op de universiteit wordt een wetenschappelijke, kritische denkwijze gestimuleerd. Hoewel, als je gaat twijfelen aan het belang van wat je allemaal aan het doen bent, word je snel gesust met begrippen als academische vaardigheden en toekomstperspectief. Mijn ouders vonden het maar lastig, zo’n twijfelaar, zo’n denker. “Dóe het nu maar gewoon.” En ja, “gewoon iets doen” is nog steeds niet mijn sterke kant, al twijfel ik lang niet meer zo veel als vroeger. Ik snap nu dat ik besta, omdat ik twijfel. Cogito ergo sum. En de man die dit bedacht, in de 17^e eeuw, wordt nog altijd geroemd en geciteerd (nu, bijvoorbeeld, in deze column): René Descartes. Waar twijfelen al niet toe kan leiden.

Veel mensen zien deze tijd, waarin we met z’n allen thuiszitten en aan het twijfelen gaan, als een kans (of risico) om de samenleving te veranderen. Dingen die altijd voor lief werden genomen, zoals een ziekenhuisbed, een lieve verpleger ernaast, de juiste medicijnen, een veilige straat, school, opvang, werkplek, een leuk feest, een gezellig terras, een onhandige maar verder niet bedreigende knuffel van een geliefde… het is allemaal niet meer vanzelfsprekend. Je stelt je nu vragen als: Kan ik naar buiten als ik hoest? Kan ik mijn ouders opzoeken? Zie ik mijn opa en oma ooit nog? Zal ik iemand van mijn vrienden zien op mijn verjaardag? Wanneer kan ik mijn zusje weer een knuffel geven? Krijgt iedereen een eerlijke kans op zorg? En kan elk kind het nodige onderwijs krijgen? Hoe lang houden de mensen in de zorg het nog vol?

De lijst met vitale beroepen maakt tastbaar wat iedereen al wist: degenen die het meest belangrijke werk doen in onze samenleving, zijn niet degenen die de meeste boeken gelezen hebben. En ook niet degenen met het hoogste salaris. Dat is nu eenmaal zo. Dat is nu eenmaal zo. Is dat nu eenmaal zo? Kom op zeg. Cogito ergo sum! Waarom verdient een verpleegkundige minder dan een IT manager? Waarom verdient een schoonmaker minder dan een marketeer? Is dat nu eenmaal zo? Mag een stratenmaker niet net zo’n groot comfortabel huis bezitten als een bankdirecteur? Het is twijfeltijd. En twijfelen is leuk, nadenken is leuk, maar het heeft pas echt nut als er dan ook acties aan verbonden worden.

Zo zag ik laatst de aflevering van VPRO Tegenlicht genaamd “Rebellen tegen Reclame”. Nog zoiets wat we voor lief nemen: reclame. Op tv, op de radio, op het internet, op billboards langs de straat, in de krant, op gevels van gebouwen, in onze brievenbus, overal! Het hoort er nu eenmaal bij, zul je denken. Deze tijd vol prikkels en producten, vol aanbod en vraag. De heilige marktwerking. Niet omdat het moet, maar omdat het kan. In de Franse stad Grenoble ondernamen ze in 2014 een gewaagde actie. Het stadsbestuur liet alle reclameborden uit de stad verwijderen en verving ze door bomen. Iedereen blij. Geen enkel probleem. Zo kan het dus ook! Verfrissend.

Ik hoop dat wij in Nederland ook wat meer lef durven tonen, net als in Grenoble. We kunnen beginnen met het verbieden van reclame in de openbare ruimte. Maar laten we vooral eens kijken naar wat we nog meer voor lief nemen, en of dat wel gewenst is. Stel je voor dat jij geen poppetje bent, maar de poppenspeler. Hoe zou jij het dan aanpakken? Wat moet écht vanzelfsprekend zijn, waar heeft iedereen recht op? Hoe bepaal je welk werk het belangrijkst is en waarin geïnvesteerd moet worden? Toegegeven: het is niet voor iedereen weggelegd. Twijfelen is een kunst. Het beste begin je er vroeg mee en spaar je niets of niemand. Zelfs jezelf niet. En vervolgens: gewoon dóen.